Blog 9: Schulden versus rijkdom

Schulden vormen een steeds groter probleem in onze samenleving, hetgeen niet alleen de schuldenaar maar ook zijn omgeving beïnvloedt. Immers mensen met schulden participeren minder. Met name werkgevers ervaren dat werknemers met financiële problemen minder productief zijn. Het verlies aan productiviteit wordt op zo’n 20% geschat, zo is uit onderzoek gebleken. Ook in de relationele sfeer laat het zijn sporen na; de partner/ het gezin wordt vaak de dupe van financiële zorgen; menig schuldenaar die ooit zo vrolijk, open en eerlijk was, verandert in een chagrijnig, gesloten mens die zijn problemen probeert te verbergen en een kort lontje heeft gekregen met als mogelijk gevolg ruzies, verwijten over en weer en zelfs geestelijke en lichamelijke problemen. En natuurlijk heeft het ook maatschappelijk grote gevolgen en lopen de kosten voor gemeenten en overheid steeds verder op door de schuldenproblematiek. Immers draagt de gemeente de kosten van de maatschappelijke opvang als een gezin bijvoorbeeld uit huis wordt gezet maar ook allerhande instanties moeten in actie komen.

Uit onderzoek blijkt dat maar liefst 37% van de Nederlandse huishoudens het afgelopen jaar (2015) te maken heeft gehad met betalingsachterstanden. Wat daarbij opvalt, is dat de oorzaak van de problemen verschuift. Daar waar een aantal jaren geleden de belangrijkste redenen waren dat mensen nalatig waren of simpelweg ‘boven hun stand leefden’, is men nu vooral niet in staat om zijn rekeningen te betalen vanwege hoge vaste lasten, extreme zorgkosten of als gevolg van inkomensdaling (ontslag, faillissement, scheiding en te betalen alimentatie). Deze soorten betalingsproblemen zijn moeilijker op te lossen dan problemen die ontstaan zijn door nalatigheid of overbesteding.

Schulden zijn globaal in 4 groepen te categoriseren:

  1. Overlevingsschulden : er zijn gedurende lange tijd te weinig inkomsten in verhouding tot de vaste lasten (bijvoorbeeld mensen die jarenlang moeten leven van een bijstandsuitkering en geen mogelijkheden (meer) hebben om reserves aan te spreken of te bezuinigen)
  2. Overbestedingsschulden : er zijn voldoende inkomsten maar er wordt naar verhouding te veel uitgegeven (zij leven ‘boven hun stand’)
  3. Aanpassingsschulden : door een verandering in levensomstandigheden, vindt een plotselinge inkomensdaling plaats die niet onmiddellijk kan worden opgevangen/aangepast (vaak bij ontslag, echtscheiding, overlijden)
  4. Compensatieschulden : overbesteding als gevolg van compensatiegedrag (vaak bij mensen met een verslaving als gokken, drank of drugs, gebrek aan weerbaarheid of een minderwaardigheidsprobleem).

Uiteraard speelt het gedrag van de persoon in kwestie een grote rol bij dergelijke financiële problemen, evenals inzicht, kennis en vaardigheden van de schuldenaar.

Op televisie zijn tegenwoordig meerdere programma’s over mensen in financiële nood. Zonder iemand te willen benadelen, moet ik eerlijkheidshalve bekennen dat me soms echt de broek afzakt als ik zie hoeveel de -veelal jonge- gezinnen netto te besteden hebben en dan nog tientallen duizenden euro’s aan schuld weten op te bouwen in enkele jaren door allerlei extreme luxe. Om niet te spreken over hun attitude, het egoïsme en de slachtofferrol waarin ze weten te kruipen.

Als ik dan kijk naar mijn cliënten, sluit dat vele malen beter aan bij de genoemde verschuiving als oorzaak van hun financiële problemen; faillissement, ontslag, scheiding en oorzaken in hun jeugd, dan wel geestelijke beperkingen. Deze mensen valt (zo) weinig te verwijten en hoor ik zelden klagen en zijn juist verre van egoïstisch. Sterker nog, van het weinige dat ze hebben, delen ze zelfs met anderen en allen hebben er juist bewust voor gekozen om hun schulden volledig af te lossen en geen aanspraak te maken op de wettelijke schuldsanering natuurlijke personen, ondanks alle ontberingen die dat impliceert. Zij weten wat zij willen. Geen “ik wíl op vakantie”, “ik wíl ook eens uit eten in een duur restaurant” of iets dergelijks. Nee, zij willen uit de schulden komen! Op het moment dat ze zich dát realiseren en er ook echt voor gaan, gaat het lukken. De juiste attitude, gezamenlijk en verantwoordelijk.

Neem nou Mike, uit blog 1. Toen ik ruim een jaar geleden zijn dossier doorlas, biggelden de tranen over mijn wangen. Een jongeman die vanaf zijn eerste levensdagen werd gedumpt, gebruikt en misbruikt. Beperkt door een geestelijke handicap en zwaar getraumatiseerd door zijn jeugd moest hij zien te overleven. Maar hij heeft zijn nieuwe kans met twee handen aangegrepen en houdt vast aan een streng budgetplan, waar geen ruimte is voor enige vorm van luxe of comfort. Als hij nieuwe schoenen nodig heeft, overlegt hij vooraf hoeveel hij uit kan geven en stuurt me vervolgens een foto van zijn nieuwe stappers, trots als een pauw. Binnen 14 maanden is 80% van zijn oorspronkelijke schuld afgelost en sparen we maandelijks een bedrag voor de lessen die hij wil gaan volgen om een volgende stap te maken in zijn leven.

Deze week wist hij me weer in tranen te krijgen… hij belde om te vragen naar de mogelijkheden om een bedrag vrij te maken uit zijn budget dan wel spaartegoed ten behoeve van de kosten die gemaakt moeten worden voor een dierbaar persoon en waaraan hij zijn steentje wil bijdragen. Totaal onverschuldigd, geheel niet verplicht maar vanuit het hart! Hij die nooit iets gekregen heeft, zelfs de natuurlijke ouderliefde heeft moeten ontzien, wil nu meebetalen aan iets waarbij anderen die onbezwaard overbesteden, verzaken en zich verschuilen achter schulden. Dát raakt me.

In mijn omgeving zie ik mensen die royaal (over-)besteden, al dan niet met schulden, enkel en alleen voor hun eigen genot en aanzien, liefst alsnog klagend en ik zie mensen als Mike…. Ach ja, wat is dan geluk en wat is rijkdom?